มองจากระยะไกล
ดูแนวลำต้น ความกว้างพุ่ม และปลายกิ่ง ถ้าต้นถูกตัดแต่งให้บันทึกไว้ เพราะรูปพุ่มอาจยังไม่แสดงลักษณะตามธรรมชาติ
ประดู่บ้าน • Pterocarpus indicus Willd.
ลักษณะต้นประดู่: ดูทรงต้น ใบ เปลือก และผลของประดู่บ้าน
ใช้ลักษณะหลายส่วนของต้นเดียวกันประกอบกัน คู่มือนี้กล่าวถึงประดู่บ้าน Pterocarpus indicus Willd. โดยเฉพาะ และช่วยแยกสิ่งที่สังเกตได้ออกจากสิ่งที่ยังยืนยันไม่ได้
ลักษณะเด่นของต้นประดู่บ้านดูจากอะไร?
ประดู่บ้านหรือประดู่กิ่งอ่อน (Pterocarpus indicus Willd.) มีเรือนยอดแผ่ ปลายกิ่งห้อยลง ใบเป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ ใบย่อยรูปไข่ถึงรูปรีและใบแก่เกือบเกลี้ยง ผลแห้งแบนมีปีกล้อมรอบส่วนกลางที่มีเมล็ด ควรดูหลายส่วนจากต้นเดียวกันเพื่อช่วยจำแนก ไม่ใช้กิ่งห้อยหรือสีดอกอย่างเดียว
ลักษณะของต้นประดู่ ดูภาพรวมก่อนเทียบรายละเอียด
สำหรับผู้ที่ค้นหา “ต้นประดู่ลักษณะ” ให้เริ่มจากส่วนที่เห็นชัดในวันนั้น แล้วเชื่อมรายละเอียดกลับไปยังต้นเดียวกัน ตารางนี้ช่วยเลือกว่าจะดูอะไรต่อ โดยไม่ต้องรอให้มีดอกและผลครบทุกครั้ง
มองใบทั้งชุด
ตามก้านใบจากจุดที่ติดกิ่งไปถึงปลายแกนก่อนนับใบย่อย ช่วยแยกใบประกอบหนึ่งชุดออกจากกิ่งที่มีหลายใบ
เพิ่มหลักฐานใกล้ตัว
ถ่ายผิวเปลือก ใบสองด้าน และผลที่ทราบที่มา หากบางส่วนยังไม่มี ให้จดว่าไม่พบในวันสำรวจแทนการคาดเดา
จำแนกชนิดกับประเมินความแข็งแรงเป็นคนละเรื่อง ภาพช่วยเทียบลักษณะพืชได้ แต่ภาพพุ่มสวยเพียงอย่างเดียวไม่บอกสภาพภายในลำต้นหรือระบบราก
ขนาดและทรงต้นเปลี่ยนไปตามวัย
ข้อมูลประดู่บ้านของโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชฯ บรรยายต้นสูงประมาณ 15–30 เมตร เรือนยอดกลมหรือแผ่คล้ายร่มและปลายกิ่งห้อย เป็นลักษณะของต้นที่พัฒนาแล้ว ไม่ใช่ความสูงหรือรูปทรงที่ต้นปลูกทุกต้นต้องมีเหมือนกัน
ต้นที่ผ่านการตัดแต่งหรือเติบโตเบียดต้นอื่นอาจเห็นทรงพุ่มไม่เต็มรูปแบบ เมื่อถ่ายภาพเพื่อจำแนก ควรให้เห็นโคน ลำต้น กิ่งหลัก และพุ่มทั้งต้น พร้อมระบุว่ามีการตัดยอดหรือขุดย้ายหรือไม่
ลำต้นประดู่ เปลือก และกิ่งที่ควรสังเกต
เปลือกประดู่บ้านมีสีน้ำตาลคล้ำถึงเทาน้ำตาล ผิวแตกเป็นสะเก็ดหรือร่องตามวัย ควรถ่ายเปลือกหลายด้านและแยกรอยบาดจากลักษณะผิวปกติ ไม่ขูดเปลือกเพื่อทดสอบชนิด
ปลายกิ่งห้อยลงเป็นจุดสังเกตประกอบที่เด่น แต่ต้นอ่อนหรือต้นที่ตัดแต่งหนักอาจยังไม่แสดงลักษณะนี้ชัด จึงต้องดูใบแก่และผลร่วมกัน การเปรียบเทียบเฉพาะลำต้นอาจคลาดเคลื่อนจากสภาพแวดล้อมหรืออายุ
ใบต้นประดู่เป็นใบประกอบ ไม่ใช่ใบเดี่ยว
ใบประดู่บ้านเป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ หมายถึงใบย่อยหลายใบติดบนแกนร่วมและมีใบย่อยที่ปลายแกน ควรถ่ายให้เห็นก้านใบตั้งแต่จุดติดกิ่งถึงปลาย ไม่เรียกใบย่อยหนึ่งใบว่าใบประกอบทั้งชุด
ใบย่อย 5–11 ใบ รูปไข่กว้างถึงรูปรี ใบแก่มีผิวเกลี้ยง ส่วนใบอ่อนอาจมีขนประปราย จึงต้องเทียบใบในวัยเดียวกัน ไม่ใช้ใบอ่อนที่มีขนเป็นเหตุยืนยันว่าเป็นประดู่ป่าทันที
เลือกใบคลี่เต็มที่ที่ไม่ถูกแมลงกัดหรือมีโรค ถ่ายทั้งสองด้านและใส่สิ่งเทียบขนาด หากมีเพียงใบย่อยที่หล่นบนพื้น ควรขอภาพจากกิ่งต้นเดิมก่อนสรุปชนิด
ผลต้นประดู่ ลูกประดู่ และเมล็ดต่างกันอย่างไร
สิ่งที่เรียกกันว่าลูกต้นประดู่หรือลูกประดู่คือผลแห้งที่มีปีกล้อมรอบ ส่วนเมล็ดอยู่ในบริเวณกลางผล ไม่ใช่แผ่นปีกทั้งหมด ผลประดู่บ้านว่ามีขนาดรวมปีกประมาณ 3–5 เซนติเมตร ผลแก่ไม่แตก ส่วนกลางมีเมล็ดและมีปีกแผ่ล้อมรอบ
วัดผลทั้งแผ่นรวมปีก แล้วบันทึกว่าผลสดหรือแห้งและปีกยังสมบูรณ์หรือไม่ ผลที่ปีกขาดหรือหดแห้งอาจทำให้วัดต่างจากช่วงในคำบรรยาย ผลบนพื้นใต้ต้นหลายชนิดที่พุ่มซ้อนกันไม่ยืนยันว่ามาจากต้นที่ยืนอยู่ใกล้ที่สุด
| ส่วนที่ดู | สิ่งที่ควรบันทึก | ข้อผิดพลาดที่ควรเลี่ยง |
|---|---|---|
| ผลทั้งผล | รูปร่างปีก ผิวผล และขนาดรวมปีก | เรียกทั้งผลว่าเมล็ดแล้วใช้ขนาดผิดส่วน |
| บริเวณกลางผล | ภาพความนูนและสภาพความสมบูรณ์ | ผ่าทำลายทุกผลทั้งที่ต้องการเพียงจำแนก |
| ที่มาของผล | ภาพผลติดกิ่งหรือหลักฐานจากต้นแม่ | เก็บผลใต้พุ่มรวมแล้วสรุปชนิดทันที |
ต้นอ่อนประดู่กับต้นแก่ควรเทียบส่วนไหน
ต้นอ่อนยังไม่มีเปลือกหนาหรือเรือนยอดแบบต้นใหญ่ และอาจยังไม่มีดอกหรือผลให้ตรวจ จึงต้องเน้นโครงสร้างใบประกอบ ยอด กิ่งอ่อน และข้อมูลต้นแม่หรือแหล่งเมล็ด ถุงเพาะหรือป้ายชื่อเป็นข้อมูลประกอบ แต่ไม่แทนหลักฐานลักษณะพืช
หากตรวจเพื่อซื้อกล้าลงแปลง ควรตรวจคุณภาพรากและภาชนะเพิ่มจากการยืนยันชนิด อ่านขั้นตอนใน คู่มือเลือกต้นกล้าประดู่ ซึ่งแยกเรื่องความพร้อมย้ายปลูกออกจากลักษณะจำแนกชนิด
วิธีใช้หลักฐานหลายส่วนช่วยจำแนก
- ถ่ายภาพทั้งต้นและจุดแตกกิ่ง ให้เห็นว่าส่วนที่ถ่ายใกล้เป็นของต้นใด
- ถ่ายใบประกอบทั้งชุด ใบย่อยสองด้าน และกิ่งอ่อน โดยไม่ถ่ายเฉพาะใบที่หลุดร่วง
- เพิ่มภาพเปลือกและผลที่ยังทราบต้นกำเนิด พร้อมสิ่งเทียบขนาด
- หากพบดอก ให้บันทึกดอกสีเหลืองรูปดอกถั่วเป็นหลักฐานเสริม และอ่านรายละเอียดที่ ดอกประดู่
- เทียบคำบรรยายของ Pterocarpus indicus Willd. หากหลักฐานไม่ครบหรือขัดกัน ให้ขอผู้รู้ช่วยตรวจตัวอย่างก่อนยืนยันชนิด
หากต้องการข้อมูล ต้นประดู่ป่าลักษณะและจุดสังเกต ให้ดูหน้าของ Pterocarpus macrocarpus Kurz โดยเฉพาะ ประดู่บ้านและประดู่ป่าเป็นคนละชนิด จึงไม่ควรรวมช่วงขนาดผลหรือคำบรรยายใบเป็นเกณฑ์เดียว
ถ่ายภาพลักษณะต้นประดู่ให้เห็นส่วนสำคัญ
ใช้โทรศัพท์ถ่ายจากพื้นได้ เริ่มด้วยภาพทั้งต้น แล้วค่อยเพิ่มภาพใกล้ที่เข้าถึงสะดวก ตั้งชื่อภาพหรือบันทึกตำแหน่งต้นไว้ โดยเฉพาะเมื่อมีประดู่หลายต้นอยู่ติดกัน
| ภาพที่ถ่าย | จัดภาพให้เห็นอะไร | ช่วยตอบเรื่องใด |
|---|---|---|
| ภาพทั้งต้น | โคน ลำต้น และขอบพุ่ม พร้อมต้นข้างเคียง | ทรงต้นและที่มาของภาพใกล้ |
| ใบประกอบ | ก้านใบตั้งแต่จุดติดกิ่งถึงใบย่อยปลายสุด | โครงสร้างใบและจำนวนใบย่อยในชุด |
| ใบย่อย | ใบคลี่เต็มที่ทั้งด้านบนและด้านล่าง ถ่ายในแสงที่เห็นผิว | รูปใบและผิวใบ โดยไม่สับสนกับใบอ่อน |
| เปลือกลำต้น | ภาพบริเวณกว้างและภาพใกล้ของจุดเดียวกัน | ลวดลายเปลือกและตำแหน่งรอยบาด |
| ผลที่พบ | ผลทั้งแผ่นรวมปีก วางไม้บรรทัดข้างผลในระนาบเดียวกัน | ขนาดรวมปีกและสภาพตัวอย่าง |
หากส่วนที่ต้องการดูอยู่สูง ใช้การซูมจากพื้นหรือถ่ายเท่าที่เห็นชัด ไม่ต้องปีน หักกิ่ง หรือขูดเปลือกเพื่อเก็บภาพ
สิ่งที่เห็นคล้ายกัน แต่ไม่ควรสรุปแบบเดียวกัน
ไม่เห็นขนในภาพ
อาจเป็นเพราะภาพไกล แสงสะท้อน หรือรายละเอียดไม่ชัด ควรถ่ายผิวใบใกล้ขึ้นก่อนใช้คำว่าเกลี้ยงเป็นหลักฐานจำแนก
ผลเล็กกว่าที่อ่าน
เช็กว่าวัดรวมปีกแล้วหรือยัง ปีกขาดหรือไม่ และเป็นผลอ่อนหรือผลแก่ ก่อนเทียบกับช่วงขนาดในคำบรรยาย
ต้นอ่อนไม่มีกิ่งห้อย
ใช้ใบประกอบและข้อมูลต้นแม่ประกอบได้ ไม่ต้องคาดว่าต้นเล็กจะมีเรือนยอดเหมือนต้นใหญ่ทุกส่วน
จดสิ่งที่เห็นเป็นคำบรรยายก่อน เช่น “ใบแก่ที่ถ่ายเห็นผิวเรียบ” หรือ “ผลปีกขาดหนึ่งด้าน” จะช่วยให้กลับมาเปรียบเทียบได้ตรงกว่าการใส่ชื่อชนิดจากภาพแรกทันที
คำถามที่พบบ่อย
มีรูปต้นประดู่เพียงรูปเดียว เริ่มสอบถามได้ไหม?
เริ่มส่งภาพที่มีได้ พร้อมบอกว่าถ่ายทั้งต้นหรือส่วนใด หากภาพยังไม่เห็นรายละเอียด อาจเพิ่มภาพใบประกอบหรือผลที่พบเพื่อช่วยเทียบลักษณะให้ชัดขึ้น
ลูกต้นประดู่กับเมล็ดประดู่คือส่วนเดียวกันไหม?
ลูกต้นประดู่เป็นคำเรียกผลทั้งผลที่มีปีกล้อมรอบ ส่วนเมล็ดอยู่บริเวณกลางผล เมื่อต้องการเทียบขนาดผลจึงต้องวัดรวมปีก ไม่ใช้ขนาดเฉพาะส่วนกลางแทน
ต้นไม่มีใบในวันที่ไปดู จะยืนยันว่าเป็นประดู่บ้านได้ไหม?
ภาพเปลือกและทรงต้นช่วยเก็บข้อมูลเบื้องต้นได้ แต่หากไม่มีหลักฐานอื่นควรรอใบชุดใหม่หรือขอภาพเดิมที่ยืนยันว่าเป็นต้นเดียวกัน ผลที่หล่นอยู่ใกล้ต้นอาจมาจากต้นข้างเคียง จึงไม่ควรรีบสรุป
ใบย่อยหรือผลมีขนาดต่างจากคำบรรยายเล็กน้อย แปลว่าเป็นคนละชนิดหรือไม่?
ยังสรุปไม่ได้ ต้องตรวจวิธีวัด ความสมบูรณ์ และวัยของตัวอย่างก่อน แล้วพิจารณาลักษณะหลายส่วนร่วมกัน ช่วงขนาดเป็นข้อมูลประกอบ ไม่ใช่เส้นแบ่งชนิดจากตัวอย่างเดียว